Όσιος Νικηφόρος ο Μονάζων
Νήψη και φύλαξη της καρδιάς
Τόμος Δ' Φιλοκαλία
«Φως μεν μοναχοίς άγγελοι, φως δε κοσμικοίς μοναχική πολιτεία».
«Οι ΄Αγγελοι είναι το φως των Μοναχών και οι Μοναχοί είναι το φως των κοσμικών».
~ Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος
όσοι θέλετε ν' ανάψουν ολόλαμπρες οι λαμπάδες των ψυχών σας από αυτόν τον κόσμο κι έτσι απαρνηθήκατε όλα τα παρόντα· όσοι θέλετε να γνωρίσετε και ν' αποκτήσετε με πείρα τη βασιλεία των ουρανών που είναι μέσα σας, ελάτε να σας εκθέσω την επιστήμη, ή μάλλον τη μέθοδο, της αιώνιας, ή καλύτερα της ουράνιας ζωής.
Η επιστήμη αυτή εισάγει χωρίς κόπο και ιδρώτα τον εργάτη της στο λιμάνι της απάθειας,
και δε διατρέχει κανένα κίνδυνο ταραχής ή πλάνης από τους δαίμονες.
Τέτοιος φόβος υπάρχει τότε μόνον, όταν λόγω παρακοής ζούμε έξω και
μακριά από τη ζωή που σας προτείνω, όπως παλιά ο Αδάμ, που αψήφησε
εντελώς την εντολή του Θεού, έπιασε φιλία με το φίδι θεωρώντας το
αξιόπιστο, κι έτσι έφαγε κατά κόρον από τον καρπό της απάτης κι έριξε
αξιοθρήνητα τον εαυτό του κι όλους τους απογόνους του στον πυθμένα του
θανάτου, του σκότους και της διαφθοράς.
Επιστρέψετε λοιπόν· ή μάλλον, για να πούμε το πιο αληθινό, ας επανέλθομε, αδελφοί, στους εαυτούς μας,
ας αποστραφούμε μια για πάντα τη συμβουλή του φιδιού και την περιφορά
μας στα χαμαίζηλα. Γιατί δεν είναι δυνατό να επιτύχουμε με άλλο τρόπο τη
συμφιλίωση και την οικείωσή μας με το Θεό, αν πρώτα δεν επανέλθομε, ή
καλύτερα δεν εισέλθουμε στους εαυτούς μας, όσο εξαρτάται από μας.
Γιατί θα είναι παράδοξο, ενώ αποχωρίσαμε τους εαυτούς μας από την
περιφορά του κόσμου και τις μάταιες μέριμνες, να τον εμποδίζουμε
ασυγχώρητα από τη βασιλεία των ουρανών που είναι μέσα μας. Γι' αυτό και η αγία μοναχική ζωή έχει ονομαστεί τέχνη τεχνών και επιστήμη επιστημών, επειδή
δεν μας προξενεί όσα αυτές οι φθαρτές τέχνες και επιστήμες, ώστε να
στρέφουμε και προς αυτές το νου μας και να τον κατα-καλύπτουμε μ' αυτές
παίρνοντάς τον από τα ανώτερα, αλλά μας υπόσχεται παράδοξα και απόρρητα
αγαθά, τα οποία μάτια δεν είδαν κι αυτιά δεν τ' άκουσαν και άνθρωπος δεν
τα διανοήθηκε.
Ως εκ τούτου, δεν έχομε να παλέψουμε μέ όντα από σάρκα και αίμα,
αλλά με τις δαιμονικές δυνάμεις, με τους κοσμοκράτορες του σκοτεινού
αυτού αιώνα. Αν λοιπόν ο παρών αιώνας είναι σκότος, ας φύγομε απ' αυτόν,
απομακρύνοντας από αυτόν και τα νοήματά μας· τίποτε κοινό μεταξύ ημών
και του εχθρού του Θεού. Γιατί εκείνος που θα θελήσει να φιλιώσει με
αυτόν, γίνεται εχθρός του Θεού. Κι εκείνον που έγινε εχθρός του Θεού,
ποιος μπορεί να τον βοηθήσει;
Γι' αυτό ας μιμηθούμε τους πατέρες μας, και ας αναζητήσομε το
θησαυρό που είναι μέσα στις καρδιές μας, όπως εκείνοι. Και αφού τον
βρούμε, ας τον κρατήσουμε με πολύ μεγάλη δύναμη, εργαζόμενοι συγχρόνως
και φυλάγοντάς τον, αφού σ' αυτό έχομε ταχθεί απ' την αρχή.
Κι αν παρουσιαστεί κανείς να φέρνει αντιρρήσεις σ' αυτά και να λέει: «Πώς μπορεί κανείς να εισέλθει στην καρδιά του κι εκεί να εργάζεται ή να μένει;»,
όμοια με το Νικόδημο που είπε κάποτε στον Σωτήρα: «Πώς μπορεί κανείς να
μπει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί ενώ
είναι γέρος;», θ' ακούσει και αυτός: «Το Πνεύμα πνέει όπου θέλει».
Αν λοιπόν αμφιβάλλομε και δυσπιστούμε
έτσι στα έργα της πρακτικής, πώς θα έρθουν σ' εμάς τα έργα της θεωρίας;
Γιατί η πρακτική είναι που ανεβάζει στη θεωρία. Αλλ' επειδή χωρίς
αποδείξεις από τις Γραφές είναι αδύνατο να βεβαιωθεί εκείνος που έτσι
αμφιβάλλει, θα εντάξουμε σ' αυτό το λόγο, για την ωφέλεια των πολλών,
αποσπάσματα από τους βίους και τους λόγους των Αγίων, ώστε να βεβαιωθεί
από αυτούς και ν' αποβάλει κάθε αμφιβολία.
Από το βίο του αββά Αγάθωνος:
Ένας αδελφός ρώτησε τον Αββά Αγάθωνα: «Πες μου Αββά, ποιο είναι
μεγαλύτερο, o σωματικός κόπος, ή η φύλαξη του εσωτερικού ανθρώπου;» Κι
αυτός αποκρίθηκε: «Ο άνθρωπος μοιάζει με δένδρο. Ο σωματικός κόπος
λοιπόν είναι τα φύλλα, ενώ η φύλαξη του εσωτερικού είναι ο καρπός.
Επειδή λοιπόν, σύμφωνα με τη Γραφή, όποιο δένδρο δεν κάνει καλό καρπό
το κόβουν και το ρίχνουν στη φωτιά, είναι φανερό ότι όλη η επιμέλειά
μας, δηλαδή η φύλαξη του νου, αποβλέπει στους καρπούς. Χρειάζεται όμως
και το σκέπασμα και ο στολισμός των φύλλων, τα οποία είναι ο σωματικός
κόπος».
Είναι
αξιοθαύμαστο, πώς αποφάνθηκε ο Άγιος αυτός για όλους όσους δεν έχουν
φύλαξη του νου, αλλά καυχώνται μόνο για την πρακτική άσκηση, με το να
πει ότι κάθε δένδρο που δεν κάνει καρπό, δηλαδή φύλαξη του νου, κι έχει
μόνο φύλλα, δηλαδή την πράξη, κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά.
Τρομακτική, πάτερ, η απόφανσή σου!...
Του αγίου Ιωάννου της Κλίμακος:
Ησυχαστής
είναι εκείνος που αγωνίζεται να περιορίσει τον ασώματο νου σε σωματικό
οίκο, δηλαδή μέσα στην καρδιά, πράγμα παράδοξο. Ησυχαστής είναι εκείνος
που είπε: «Εγώ κοιμάμαι, μα η καρδιά μου αγρυπνεί»...
Του αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου:
Αφ' ότου έκανε τον άνθρωπο να εξοριστεί εξαιτίας της παρακοής του
από τον Παράδεισο και το Θεό, ο διάβολος με τους δαίμονες έχει τη
δυνατότητα να σαλεύει νοητά το λογιστικό κάθε ανθρώπου ημέρα και νύχτα·
άλλου πολύ, άλλου λίγο και άλλου περισσότερο. Και το λογιστικό δεν είναι
δυνατό να οχυρωθεί διαφορετικά, παρά με την ακατάπαυστη μνήμη του Θεού.
Αν δηλαδή με τη δύναμη του σταυρού εντυπωθεί στην καρδιά η θεία μνήμη,
θα το στερεώσει και θα το κάνει ακλόνητο.
Σ' αυτό το σκοπό οδηγεί ο νοητός αγώνας, στον οποίο κάθε
χριστιανός αποδόθηκε να αγωνιστεί μέσα στο στάδιο της πίστεως του
Χριστού· αλλιώς θ' αγωνιστεί μάταια. Εξαιτίας αυτού του αγώνα γίνεται
όλη η ποικιλότροπη άσκηση καθενός που κακοπαθεί για το Θεό, κι αυτό για
να κάμψει τα σπλάχνα του Αγαθού και να του δώσει πάλι τό αρχικό αξίωμα
και να σφραγιστεί στο λογιστικό του ο Χριστός, καθώς λέει ο Απόστολος:
«Παιδάκια μου, για σας περνώ πάλι τους πόνους του τοκετού, ώσπου να
εντυπωθεί μέσα σας ο Χριστός».
Είδατε, αδελφοί, ότι υπάρχει τέχνη πνευματική, δηλαδή μέθοδος, η
οποία γρήγορα ανεβάζει αυτόν, που την ασκεί, στην απάθεια και στη
θεοπτία; Βεβαιωθήκατε τώρα ότι όλη η πρακτική άσκηση θεωρείται από το
Θεό, όπως τα φύλλα στο δένδρο που δεν έχει καρπό; Και ότι θα πάει χαμένη
σε κάθε ψυχή που δεν έχει φύλαξη του νου; Ας σπεύσουμε λοιπόν, για να
μην πεθάνουμε άκαρποι και μετανοήσουμε ανώφελα.
Ερώτηση: Από αυτό το σύγγραμμα μαθαίνομε ποια ήταν η πρακτική εκείνων που ευαρέστησαν τον Κύριο και ότι υπάρχει κάποια εργασία πνευματική, η οποία ελευθερώνει γρήγορα την ψυχή από τα πάθη και
την συνδέει με την αγάπη του Θεού, η οποία είναι υποχρεωτική σε καθέναν
που έγινε στρατιώτης του Χριστού· σ' αυτά δεν αμφιβάλλομε, αλλά έχομε
πεισθεί τελείως. Παρακαλούμε όμως να μάθομε τι είναι προσοχή και με
ποιον τρόπο αξιώνεται κανείς να την επιτύχει. Γιατί είμαστε ολότελα
αμύητοι σ' αυτό το πράγμα.
Απόκριση: Στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού που είπε: «Χωρίς εμένα
δεν μπορείτε να κάνετε τίποτε», κι αφού Τον επικαλεστώ ως βοηθό και
συνεργό, θα προσπαθήσω κατά τη δύναμή μου να σας παρουσιάσω τι είναι
προσοχή και πώς αυτή, Θεού θέλοντος, μπορεί να κατορθωθεί.
Η προσοχή, είπαν μερικοί Άγιοι, είναι φύλαξη του νου· άλλοι,
φύλαξη της καρδιάς· άλλοι την είπαν νήψη, άλλοι νοερή ησυχία και άλλοι
αλλιώς. Όλα αυτά σημαίνουν ένα και τό αυτό. Όπως όταν πει κανείς ψωμί,
κομμάτι και μπουκιά, έτσι σκέψου και γι' αυτά. Μάθε τώρα με ακρίβεια τι
είναι προσοχή και ποια είναι τα ιδιώματά της.
Η προσοχή είναι αταραξία του νου, ή μάλλον ακινησία της ψυχής,
που της δόθηκε ως βραβείο από το έλεος του Θεού. Η προσοχή είναι
κατάργηση των λογισμών, ανάκτορο της μνήμης του Θεού, θησαυροφυλάκιο της
υπομονής των επερχομένων δοκιμασιών. Η προσοχή είναι αιτία της πίστεως,
της ελπίδας και της αγάπης. Γιατί αν κανείς δεν πιστέψει, δε θα δεχτεί
τα επερχόμενα λυπηρά· κι αν δεν τα δεχτεί με χαρά, δε θα πει στον Κύριο:
«Είσαι βοηθός μου και καταφύγιο μου»· κι αν δεν έχει καταφύγιό του τον
Ύψιστο, δε θα ενστερνιστεί την αγάπη Του.
Αυτό λοιπόν το μέγιστο των μεγίστων κατόρθωμα, οι περισσότεροι, ή και
όλοι, το αποκτούν κυρίως με τη διδασκαλία. Γιατί σπανίζουν εκείνοι που
χωρίς διδαχή άλλου, με την ένταση της εργασίας τους και τη θέρμη της
πίστεως, το έλαβαν από το Θεό· μα το σπάνιο δεν είναι νόμος. Γι' αυτό πρέπει ν' αναζητήσομε οδηγό που δε θα πέφτει σε πλάνη, ώστε
με την καθοδήγησή του να διδασκόμαστε και να διορθωνόμαστε στις δεξιές
και τις αριστερές μεταπτώσεις της προσοχής, εννοώ τις ελλείψεις και τις
υπερβολές που εισάγει ο πονηρός· να μας τις φανερώνει σύμφωνα με όσα
έπαθε και δοκιμάστηκε ο ίδιος, και να μας υποδεικνύει τη νοητή αυτή οδό
ώστε να μη μας μένει αμφιβολία, κι έτσι να την βαδίζομε με ευκολία.
Η καρδιά, δηλαδή, φέρνει προς τον εαυτό της τον αέρα της αναπνοής
ως ένα μέσο που θα μεταφέρει έξω, με την εκπνοή, μέρος της θερμότητάς
της, ώστε η ίδια να διατηρεί τη σωστή θερμοκρασία. Αίτιος, ή μάλλον
υπηρέτης αυτής της λειτουργίας είναι ο πνεύμονας, που τον έκανε ο
Δημιουργός με αραιή δομή ώστε σαν ένα φυσερό να εισάγει και να εξάγει
χωρίς δυσκολία τον αέρα. Έτσι η καρδιά με την αναπνοή ψύχεται,
αποβάλλοντας θερμότητα, και επιτελεί απαράβατα αυτή τη λειτουργία, στην
οποία έχει οριστεί για τη διατήρηση της ζωής.
Εσύ, λοιπόν, αφού καθίσεις και συγκεντρώσεις το νου σου, πέρασέ τον στην
αναπνευστική οδό που αρχίζει από τη μύτη και οδηγεί τον αέρα στην
καρδιά· και ώθησε το νου σου κι ανάγκασέ τον να κατεβεί μαζί με τον
εισπνεόμενο αέρα στην καρδιά. Κι όταν εισέλθει εκεί, τα μετέπειτα δεν θα
είναι πλέον χωρίς ευφροσύνη και χαρά.
Όπως δηλαδή ένας άνδρας που είχε απουσιάσει μακριά από το σπίτι
του, όταν επιστρέψει, δεν ξέρει τι κάνει απ' τη χαρά του που αξιώθηκε να
συναντήσει τα παιδιά του και τη γυναίκα του, έτσι και ο νους όταν
ενωθεί με την ψυχή, γεμίζει από ανείπωτη ηδονή και ευφροσύνη. Λοιπόν,
αδελφέ, συνήθισε το νου σου να μη βγαίνει γρήγορα από εκεί.
Στην αρχή στενοχωρείται πάρα πολύ από το εκεί κλείσιμο και τον
περιορισμό· όταν όμως συνηθίσει, δεν ανέχεται πια να περιφέρεται έξω.
Γιατί η βασιλεία των ουρανών είναι μέσα μας, και καθώς ο νους την
παρατηρεί εκεί και με την καθαρή προσευχή την επιδιώκει, νομίζει βδελυρά
και μισητά όλα τα έξω.
Αν λοιπόν με την πρώτη προσπάθεια εισέλθεις με το νου σου στον καρδιακό τόπο που σου υπέδειξα, ευχαρίστησε και δόξασε το Θεό, και σκίρτησε και εξακολούθησε αυτή την εργασία για πάντα. Αυτή είναι που θα σε διδάξει εκείνα που δε γνωρίζεις. Πρέπει ακόμη να μάθεις και τούτο· όταν ο νους σου βρίσκεται εκεί, να μη σιωπά και να μην κάθεται αργός, αλλά να έχει ως έργο και ακατάπαυστη μελέτη του το «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με», και να μην το σταματά ποτέ. Γιατί αυτό διατηρεί το νου συγκεντρωμένο, τον αναδεικνύει ανίκητο και απρόσβλητο κατά τις επιθέσεις του εχθρού και του αυξάνει καθημερινά την αγάπη και τον πόθο του Θεού.
Αν πάλι, αδελφέ, παρά τις εντατικές σου προσπάθειες, δεν μπορείς
να εισέλθεις στην περιοχή της καρδίας καθώς σου περιέγραψα, κάνε αυτό
που σου λέω τώρα, και με τη βοήθεια του Θεού θα βρεις ό,τι ζητάς.
Γνωρίζεις ότι το λογιστικό μέρος της ψυχής κάθε ανθρώπου βρίσκεται στο
στήθος. Εκεί, μέσα στο στήθος, και όταν σωπαίνουν τα χείλη, μιλάμε και
σκεπτόμαστε και συνθέτουμε προσευχές και ψαλμούς και άλλα.
Αφαίρεσε λοιπόν από το λογιστικό κάθε λογισμό —μπορείς, αν θέλεις—, και δώσε σ' αυτό το «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με».
Και ανάγκασέ το να φωνάζει εσωτερικά πάντοτε αυτό αντί οποιαδήποτε άλλη
έννοια. Αν αυτό το τηρήσεις γι' αρκετό καιρό, αναμφίβολα θα σου
ανοιχτεί μέσω αυτού και η καρδιακή είσοδος, όπως έχομε γράψει και όπως
κι εμείς από την πείρα έχουμε μάθει.
Κι ακόμη, θα έρθει σε σένα, μαζί με την πολυπόθητη και τερπνή
προσοχή, κι όλη η χορεία των αρετών, αγάπη, χαρά, ειρήνη κλπ., που θα
ικανοποιήσουν όλα τα αιτήματά σου με τη χάρη του Ιησού Χριστού, του
Κυρίου μας. Σ' Αυτόν, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ανήκει η
δόξα, η εξουσία, η τιμή και η προσκύνηση, και τώρα και πάντοτε και σ'
όλους τους αιώνες. Αμήν.
Του αββά Ισαάκ του Σύρου:
Αγωνίσου να εισέλθεις στο θάλαμο που βρίσκεται μέσα σου, και θα
δεις τον ουράνιο θάλαμο. Γιατί και τούτος κι εκείνος είναι ένας, και από
μία είσοδο τους βλέπεις και τους δύο. Η σκάλα της βασιλείας εκείνης
είναι κρυμμένη μέσα σου, δηλαδή μέσα στην ψυχή σου. Καθάρισε λοιπόν τον
εαυτό σου από την αμαρτία και θα βρεις εκεί σκαλοπάτια, με τα οποία θα
μπορέσεις να ανεβαίνεις.
Του αγίου Ιωάννη Καρπαθίου:
Έχομε ανάγκη από μεγάλο αγώνα και κόπο στις προσευχές, για να
βρούμε την απαλλαγμένη από κάθε ενόχληση κατάσταση της διάνοιας, σαν
έναν άλλον ουρανό μέσα στην καρδιά μας όπου κατοικεί ο Χριστός, όπως
λέει ο Απόστολος: «Μήπως δε γνωρίζετε ότι ο Χριστός κατοικεί μέσα σας;»
Όσιος Νικηφόρος ο Μονάζων
Νήψη και φύλαξη της καρδιάς
Τόμος Δ' Φιλοκαλία
